20 października obchodzimy Dzień Krajobrazu pod hasłem „Odkryj historię w krajobrazie!”. To dobra okazja, żeby spojrzeć na otaczający nas krajobraz nie tylko jak na widok, ale także jak na zapis historii i działalności kolejnych pokoleń.
Wiele śladów tej historii jest wciąż obecnych, choć często nie dostrzegamy ich na co dzień. Patrząc na te szczątki dawnego świata, otwarte pozostają pytania: jakie zmiany w krajobrazie jesteśmy gotowi zaakceptować, a jakich chcielibyśmy uniknąć? Jak kształtować krajobraz, który nieuchronnie się zmienia? I jak sprawić, aby nadal zachowywał znaczenie dla ludzi, którzy w nim żyją i z nim się utożsamiają? Pytania te są szczególnie ważne teraz, kiedy beskidzki krajobraz zmienia się w tak szybkim tempie, jak nigdy w historii - zauważa dr hab. Michał Sobala z Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, który od ponad dekady bada m.in. to, jak zmienia się krajobraz beskidzkich hal i polan.
W każdym zakątku gór znajdujemy dowody na to, jak ludzie pracowali, żyli, przekształcali krajobraz. To materialne dowody przeszłości zapisane w krajobrazie.
- Hale, polany, kamienne kopce, murki, terasy rolne, pozostałości dawnej zabudowy, drogi, a nawet stare drzewa owocowe - to wszystko dowody na to, jak człowiek zmagał się z naturą, szukając ziemi pod uprawę czy pastwisk dla swoich zwierząt. Choć te ślady często giną dzisiaj w gęstwinie lasu, niosą ze sobą opowieści o relacji człowieka z naturą, która zmieniała się od końca XV wieku aż po dziś - mówi dr hab. Michał Sobala.
20 października obchodzimy Dzień Krajobrazu pod hasłem „Odkryj historię w krajobrazie!”. To dobra okazja, żeby spojrzeć na otaczający nas krajobraz nie tylko jak na widok, ale także jak na zapis historii i działalności kolejnych pokoleń. Wiele śladów tej historii jest wciąż obecnych, choć często nie dostrzegamy ich na co dzień.
- W ciągu ostatnich pięciu lat tylko na powierzchni ponad 800 ha, gdzie prowadziłem badania, udało mi się zinwentaryzować kilka tysięcy różnego rodzaju obiektów, które są dowodem na użytkowanie tych obszarów przez człowieka na cele gospodarki polaniarskiej. Te ślady odnaleźć można między innymi na Praszywce, Prusowie, Ostrym, Mładej Horze, Szczytkówce czy Łabysówce - opowiada dr hab. Michał Sobala.
I zwraca uwagę, że każdy kolejny etap badań tworzy przestrzeń do zadawania nowych pytań.
- Kiedy zaczynałem prowadzić badania terenowe, obawiałem się, że góry mogą utracić tę tajemniczość, która mnie do nich przyciągnęła. Jednak im więcej odkrywam, tym więcej pojawia się pytań. Czy powinniśmy odtwarzać to, co przeszłe? Jak mamy reagować na zmiany, które są nieuchronne? Jakie zmiany jesteśmy gotowi zaakceptować, a jakich chcemy uniknąć? Jaka przyszłość czeka te miejsca? Pytania te są szczególnie ważne teraz, kiedy beskidzki krajobraz zmienia się w tak szybkim tempie, jak nigdy w historii. W mojej opinii niekoniecznie zawsze w pożądanym kierunku - mówi naukowiec z Uniwersytetu Śląskiego. - Krajobraz, od momentu pojawienia się człowieka na Ziemi, był przez niego przekształcany, uwzględniając potrzeby i cele, jakie sobie wyznaczył. Sposoby użytkowania były różne i przez to wykształciły się różne krajobrazy, właściwie każdy region różnił się od innego właśnie krajobrazem. Wpływ miały na to nie tylko uwarunkowania przyrodnicze, ale też działania, jakie człowiek podejmował w celu przystosowania się do lokalnych warunków tego środowiska. Dzisiaj w dobie globalizacji obserwujemy zanik cech wyróżniających, a krajobraz ulega ujednolicaniu. Dotyczy to również Beskidów, gdzie tradycyjny krajobraz polan i hal zmienia się nie tylko na skutek zarzucania użytkowania ziemi, ale także pod wpływem nowych sposobów użytkowania, w tym turystyki.
W ostatnich latach jego badania objęły również relacje pomiędzy tradycyjną gospodarką pasterską a współczesną turystyką. Badania te prowadzi wspólnie z dr inż. Anną Żemła-Siesicką. - Wyniki pokazują, że intensywna turystyka nie zatrzymuje zarastania polan ani nie pozwala zachować cennych zbiorowisk roślinnych. Przeciwnie, tam gdzie jest ona bardzo intensywna, tradycyjny krajobraz może stopniowo przekształcać się w krajobraz o charakterze turystycznym. Zachowanie otwartych polan wymaga natomiast kontynuowania użytkowania, które przez stulecia kształtowało ten krajobraz – przede wszystkim gospodarki pasterskiej i regularnego koszenia łąk – mówi dr hab. Michał Sobala
Zanikają również charakterystyczne dla krajobrazu polan szałasy pasterskie i szopki. Do dziś zachowały się one przede wszystkim w Gorcach i Tatrach, gdzie objęte są ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków. Mimo to również tam ich liczba systematycznie spada. Wraz z dr Natalią Tokarczyk naukowiec badał aktualny stan zachowania tych obiektów oraz czynniki wpływające na ich przetrwanie. Sporo takich obiektów zachowało się również w Beskidzie Śląskim i Żywieckim. Także tutaj naukowiec prowadził ich inwentaryzację w wybranych lokalizacjach.
- Bez świadomości istnienia tych wyróżników zbyt łatwo podejmujemy decyzje przyczyniające się do ich zaniku, tym samym tracąc łączność z naszą przeszłością. Krajobraz jest bowiem nie tylko zapisem tego, jak człowiek wykorzystywał i wykorzystuje środowisko przyrodnicze do swych celów, ale może być również ważnym czynnikiem więzi człowieka z miejscem, w którym żyje - dodaje dr hab. Michał Sobala.
Dzisiaj często tradycyjne krajobrazy postrzega się z wielu względów jako szczególnie wartościowe i podejmuje się próby ich ochrony.
- Jednak, aby podjąć skuteczne działania z zakresu ochrony krajobrazu konieczne jest w pierwszej kolejności zinwentaryzowanie jego zasobów i określenie stanu zachowania elementów tradycyjnego krajobrazu. W wyższych partiach Beskidów krajobraz ten został w przeszłości ukształtowany przez gospodarkę prowadzoną w przeszłości na śródleśnych polanach i halach. Nadal możemy wyinterpretować to, jak kiedyś wyglądał, z tego co widać, musimy tylko wiedzieć co i jak czytać - mówi adiunkt Uniwersytetu Śląskiego.
Wiedzy na ten temat dr hab. Michałowi Sobali dostarczają archiwalne mapy, zdjęcia lotnicze, fotografie, historyczne opracowania naukowe, archiwalia, a także współczesne mapy, gdyż wiele z elementów dawnego krajobrazu przetrwało do dzisiaj i widoczne są także na współczesnych mapach.
- Niezależnie od tego niezbędne są także badania terenowe, podczas których inwentaryzuję zachowane ślady związane z dawnym użytkowaniem ziemi przez człowieka. Dzisiaj można je także inwentaryzować dzięki danym pochodzącym z lotniczego skaningu laserowego, niemniej jednak konieczna jest weryfikacja informacji uzyskanych ze źródeł kartograficznych i lotniczego skaningu laserowego w trakcie badań terenowych. Wszystkie te dane składają się na pewien obraz przeszłości, zapisaną w krajobrazie opowieść o dawnym użytkowaniu tego terenu przez człowieka - mówi dr hab. Michał Sobala.
Każdy krajobraz jest opowieścią. Przez dziesiątki, a często setki lat kształtowały go kolejne pokolenia ludzi, dostosowując sposób gospodarowania do warunków przyrodniczych, budując drogi, użytkując pola, wydobywając surowce czy wypasając zwierzęta. Ślady tej działalności często pozostają widoczne jeszcze długo po tym, gdy znikną ludzie, którzy je stworzyli.
- Żeby docenić wartość krajobrazu, trzeba zrozumieć, że otrzymaliśmy go od poprzednich pokoleń. Dziś znajduje się on w naszych rękach, a od naszych decyzji zależy, jaki krajobraz przekażemy następnym pokoleniom. To z kolei będzie miało wpływ na jakość ich życia – podkreśla dr hab. Michał Sobala.
To właśnie ta idea przyświeca spacerom krajobrazowym organizowanym przez Polskie Towarzystwo Geograficzne w ramach projektu „Sztuka czytania krajobrazu”. Ich celem nie było zwykłe oprowadzanie po ciekawym miejscu, lecz pokazanie uczestnikom, że krajobraz można czytać niczym księgę, w której kolejne pokolenia pozostawiły swoje ślady. Spacery, które odbyły się w latach 2025-2026, skierowane były przede wszystkim do edukatorów i nauczycieli. W ich trakcie zdobywali oni wiedzę i umiejętności pozwalające później organizować podobne spacery w swoich małych ojczyznach, a tym samym kształtować wrażliwość kolejnych pokoleń na otaczający je krajobraz. Jedną z lokalizacji, gdzie realizowany był projekt, była góra Grojec. Trudno znaleźć drugie miejsce, które na tak niewielkiej przestrzeni pokazuje tak wiele różnych rozdziałów historii.
Pod linkiem materiał wideo opowiadający o badaniach dr hab. Michała Sobali: https://youtu.be/Gt2Ghtp8vME
Film „Przemijający świat beskidzkich polan" został wykonany dzięki dofinansowaniu w ramach programu „Popularyzacja nauki", będącego inicjatywą Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024. Celem filmu jest upowszechnianie i popularyzacja badań prowadzonych przez dr. hab. Michała Sobalę na Wydziale Nauk Przyrodniczych oraz zwiększenie widzialności Uniwersytetu Śląskiego.
Michał Sobala jest adiunktem w Instytucie Nauk o Ziemi na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego, doktorem habilitowanym nauk ścisłych i przyrodniczych w dyscyplinie nauki o Ziemi i środowisku.. Badania prowadzi w ramach Zespołu Badań Krajobrazu. Zajmuje się badaniem historycznego i współczesnego użytkowania ziemi na górskich polanach i halach w Beskidach Zachodnich. Ponadto jest zastępcą sekretarza Polskiego Towarzystwa Geograficznego i członkiem Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG. Bierze udział w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, regularnie publikuje w zagranicznych czasopismach naukowych. Z wynikami badań można zapoznać się w publikacjach, których lista znajduje się na jego profilu w serwisie Researchgate. Więcej na stronie www.michalsobala.pl. Email: michal.sobala@us.edu.pl.
Mat. Prasowe.
